Ang tanong sa likod ng tanong
Tanungin mo ang isang Ortodoksong pari kung umuunlad ba ang doktrinang Kristiyano at karaniwang may pag-aalangan bago ang sagot. Hindi pag-iwas ang pag-aalangang iyon. Pagkilala ito na may dalawang magkaibang kahulugan ang salita, at ang masyadong mabilis na pagsang-ayon o pagtutol ay magliligaw sa sinumang nagtanong.
Isang panghihinala ang namamahala sa panig ng Ortodoksiya sa usapang ito, at dapat itong sabihin bago ang anuman. Tinatanggap ang pananampalataya, hindi kinakatha. Isinulat ni San Judas ang tungkol sa “pananampalatayang minsan at magpakailanman nang ipinagkaloob sa mga banal” (Jud 3), at seryosong-seryoso ang pagkuha ng Ortodoksiya sa pariralang iyon: ang mga obispo at konsilyo ay mga katiwala ng bagay na ibinigay na, hindi isang komiteng may kapangyarihang pagbutihin ito. Anuman ang iba pang totoo, hindi hawak ng Simbahan na maaari siyang magturo sa ikadalawampu't isang siglo ng hindi niya maituturo noong ikalawa.
Ngunit malinaw na may sinasabi ngayon ang Simbahan na walang nagsabi noong taong 60. Gumagamit ang Kredo ng Nicea ng terminong pilosopikal na Griyego na wala sa Kasulatan. Ipinagtanggol ng isang konsilyo ang isang titulo para sa Birheng Maria na hindi ginagamit ng Kasulatan sa anyong iyon. May nangyari sa pagitan ng noon at ngayon, at magiging hindi tapat ang magkunwaring wala. Ang tanong ay kung ano iyon.
Dalawang bagay na maaaring ibig sabihin ng salita
Kapag sinabi ng isang teologong Romano Katoliko na umuunlad ang doktrina, karaniwang ang ibig niyang sabihin ay ang pagkaunawa ng Simbahan sa isang pahayag na minsang ibinigay ay maaaring tunay na mabuklat sa paglipas ng panahon, kaya ang nakatago ay nagiging hayag at maaaring ipahayag bilang mapagbuklod. Kapag itinatanggi ng isang teologong Ortodokso na umuunlad ang doktrina, karaniwang ang ibig niyang sabihin ay hindi madaragdagan ang nilalaman ng pananampalataya, at ang gawain ng Simbahan ay ipahayag ang iisang pananampalataya sa anumang salitang hinihingi ng bawat krisis. Sa ganitong pagkakasabi, malaki ang pagkakadikit ng dalawang posisyon at makitid ngunit mahalaga ang pinagtatalunan nila.
Nagbigay si Padre Seraphim Rose ng obserbasyong metodolohikal sa gitna ng isang ganap na kaibang pagtatalo, tungkol sa paglikha at ebolusyon, at eksaktong angkop ito rito. Ang reklamo niya ay maaaring gumugol ng maraming taon ang dalawang panig sa palitan ng putok habang ginagamit ang iisang salita para sa dalawang magkaibang bagay, kaya walang panig ang nakaririnig sa inaangkin ng isa. Ang sinumang papasok sa pagtatalo tungkol sa pag-unlad ng doktrina ay dapat munang linawin kung alin sa dalawang tanong ang itinatanong, dahil magkasalungat ang takbo ng mga sagot.
Marami sa mga pagtatalo sa pagitan ng mga ‘ebolusyonista’ at ‘anti-ebolusyonista’ ay walang saysay, dahil sa isang pangunahing dahilan: karaniwang hindi naman sila nagtatalo tungkol sa iisang bagay.
Padre Seraphim Rose, liham kay Dr Alexander Kalomiros, sa Genesis, Creation and Early Man (Henesis, Paglikha at Sinaunang Tao), Ikalawang Bahagi, “A Clear Definition” (St. Herman Press)
Si San Vicente ng Lerins at ang kanyang kanon
Ang klasikong teksto sa tanong na ito sa tradisyong Kristiyano ay isinulat noong mga 434 ng isang monghe ng monasteryo sa pulo ng Lerins, sa may baybayin ng Provence, sa ilalim ng sagisag-panulat na Peregrinus. Ang maikli niyang aklat ay karaniwang tinatawag na Commonitory (Paalala), at isinulat niya ito upang sagutin ang isang praktikal na suliranin: kapag lumitaw ang bagong aral at sinisipi ng mga tagapagtanggol nito ang Kasulatan, paano makikilala ng karaniwang Kristiyano ang katotohanan mula sa bagong kathang-isip?
Ang sagot niya, sa ikalawang kabanata, ang pangungusap na sinisipi mula noon. Dapat hawakan ng mga Kristiyano “ang pananampalatayang pinaniwalaan saanman, palagi, ng lahat”, at natutupad ang tuntunin sa pagsunod sa “pagka-pangkalahatan, kalumaan, pagkakaisa” (Commonitory kab. 2, sa salin ni C. A. Heurtley). Ang pagka-pangkalahatan ay ang ipinapahayag ng Simbahan sa buong mundo, ang kalumaan ay ang hawak ng mga ama bago tayo, ang pagkakaisa ay ang pinagkasunduang ituro ng malaking nakararami sa kanila.
Mas mahusay itong tuntunin kaysa minsang ipinapalagay, at mas mahirap ding gamitin. Kung isusukat nang eksakto, ibubukod nito ang maraming bagay na tinatanggap ng bawat Kristiyano, dahil halos walang naituro sa magkakaparehong salita ng literal na lahat mula sa simula. Alam ito ni Vicente. Halos buong Commonitory ay inilaan sa mga kasong kung saan mahirap ang tuntunin, at dahil mismo alam niya ito kaya niya isinulat ang kabanatang kasunod.
Ang sariling sagot ni Vicente: paglago, hindi pagbabago
Ang ikadalawampu't tatlong kabanata ng Commonitory ay pinamagatang, sa salin ni Heurtley, “On Development in Religious Knowledge”, at hindi ito ang inaasahan ng mambabasang naghihintay ng tuwirang pagtanggi sa pagbabago. Tinatanong ni Vicente kung wala ngang pag-unlad sa Simbahan ni Kristo, at sumasagot siyang mayroon, at napakalaki nito dapat. Ang tinatanggihan niya ay ang pagpapalit ng isang bagay sa iba. Sa kanyang mga salita: “Hinihingi ng pag-unlad na lumaki ang paksa sa sarili nito; ng pagbabago, na maging ibang bagay ito.”
Ang paghahambing niya ay sa isang katawan. Lumalaki ang bata tungo sa pagkataong ganap at nagkakaroon ng laki, lakas at proporsyon, ngunit walang bagong braso o binting lumilitaw; ang mga kasukasuan ng lalaking may gulang ay nabuo na sa sanggol. Kaya maaaring mas maunawaan ng Simbahan, mas mapaliwanag, at mas tumpak na maipagtanggol, basta iisang aral ito “sa iisang doktrina, sa iisang diwa, at sa iisang kahulugan”. Ang huling pariralang iyon, in eodem sensu eademque sententia, ang may pasan ng bigat, at ito pa rin ang pagsubok na ginagamit ng Ortodoksiya.
Kaya hindi pagkamuhi sa paglago mismo ang panghihinala ng Ortodoksiya, at kapansin-pansing ang pinakasinisiping tagapagtanggol ng kalumaan sa tradisyon ang siya mismong nagsabi nito. Ang ipinagbabawal ni Vicente ay ang pagbabagong nagbibihis bilang paggulang. Ang pinapayagan niya ay isang Simbahang mas malalim na nakauunawa sa sariling pahayag, mas eksaktong nagsasabi nito, at mas mahusay na nagtatanggol dito, dahil may nagtanggi at kailangang sagutin ang pagtanggi.
Bagong salita sa paglilingkod ng lumang pananampalataya
Kunin ang homoousios, ang salitang nasa gitna ng Nicea noong 325. Hindi ito terminong biblikal. Mas masahol pa, iniulat ng mga sumunod na manunulat na tinanggihan ito sa isang sinodo sa Antioquia noong dekada 260, kaugnay ng pagkondena kay Pablo ng Samosata, kaya ang mga ama sa Nicea ay gumamit ng salitang may masalimuot na kasaysayan. Gumugol si San Atanasio ng isang buong akda sa pagtatanggol sa paggamit ng terminong wala sa Kasulatan, na nangangatwirang kailangan ang salita dahil kayang pirmahan nina Ario at ng mga tagasuporta niya ang bawat pormulang biblikal habang ibig sabihin nila rito ay hindi ang ibig sabihin ng Simbahan.
Iyon ang padron. Walang idinagdag ang salita sa pananampalataya; nagsara ito ng pintong ipinukpok na bukas. Tatlong siglong sinamba ng mga Kristiyano si Kristo bilang Diyos nang walang terminong ito, at nilikha ang termino upang magpatuloy sila sa eksaktong ginagawa nila nang hindi sinasabihang may ibang kahulugan iyon. Ang bagong bokabularyo ay panangga, at karaniwang atubili ang Simbahan sa paggamit nito.
Gayon din ang Theotokos. Ginagamit na ang titulo sa panalanging Kristiyanong Griyego bago pa ito ipahayag ng Efeso noong 431; ang sinaunang panalangin na kilala sa Ingles bilang “Beneath thy compassion” ay nakaligtas sa isang papirong Griyego na karaniwang itinatakda sa ikatlo o ikaapat na siglo, bagaman pinagtatalunan ang petsa. Hindi inimbento ng konsilyo ang salita. Tumanggi itong ipaagaw ang salita, dahil ang pinoprotektahan ng salita ay isang pahayag tungkol kay Kristo: ang isinilang kay Maria ay ang walang-hanggang Anak, at hindi isang taong kaugnay niya.
Ang panukala ni Newman, seryosong tinitingnan
Inilathala ni John Henry Newman ang An Essay on the Development of Christian Doctrine (Isang Sanaysay sa Pag-unlad ng Doktrinang Kristiyano) noong 1845, habang iniiwan niya ang Simbahan ng Inglatera para sa Roma. Mas karapat-dapat ang aklat kaysa sa kartun na madalas ibigay dito, at ang mambabasang Ortodoksong hindi pa nakababasa nito ay nakikipagtalo sa isang tsismis. Hinaharap ni Newman ang tunay na suliranin nang may ganap na katapatan: may sinabi ang Simbahan ng ikaapat na siglo na hindi sinabi ng Simbahan ng unang siglo sa mga salitang iyon, at sa palagay niya ay hindi ito naipapaliwanag ng pagtukoy sa kalumaan lamang.
Ang panukala niya ay ang buhay na ideya sa loob ng buhay na pamayanan ay kumikilos na parang buhay na bagay. Binabaligtad ito, sinusubok, inilalapat sa bagong kalagayan, at ang nakatago rito ay nagiging hayag. Alam na alam niyang maaaring gamitin ito upang bigyang-katwiran ang kahit ano, kaya nag-alok siya ng pitong palatandaan para matukoy ang tunay na pag-unlad mula sa kabulukan — kabilang ang pagpapanatili ng uri, pagpapatuloy ng mga prinsipyo, kapangyarihang tumanggap, at mapangalagaang pakikitungo sa sariling nakaraan. Totoo ang pag-iingat. Hindi lisensya ang hinahanap ni Newman.
Tinukoy rin niya, nang tuwiran, si Vicente ng Lerins. Parehong ginagamit ng dalawang lalaki ang larawan ng paglaki ng katawan. Iyon ang sukat kung gaano kalapit makatatayo ang dalawang salaysay, at ginagawa nitong mahalaga na tumpak, at hindi paretoriko, ang pagtukoy sa natitirang agwat.
Bakit nag-aalangan ang Ortodoksiya
Ang unang pag-aalangan ay tungkol sa kung saan nakaupo ang pasanin ng patunay. Sa salaysay ng pag-unlad, maaaring bigyang-katwiran ang isang aral sa pagpapakitang sumusunod ito sa mga prinsipyong hawak na ng Simbahan mula pa noon, kahit walang nagturo nito sa loob ng maraming siglo. Mas matigas ang hinihingi ng Ortodoksiya: ang patotoo ng aktwal na panalangin, pangangaral at gawain ng Simbahan. Ang doktrinang hindi matatagpuan sa ginagawa ng mga Kristiyano habang nakaluhod ay, sa pamantayang Ortodokso, hindi pa napapatunayan gaano man kaganda ang linya ng paghihinuha.
Ang ikalawang pag-aalangan ay tungkol sa sinaunang Simbahan. Kung bumubuklat ang doktrina, ang mga mananampalataya noong ikalawang siglo ay may pananampalatayang hindi gaanong buo kaysa sa mga mananampalataya ngayon, at atubili ang Ortodoksiya na sabihin iyon. Ang mga martir ng Lyon noong 177 ay may buong pananampalataya. Ang kulang sa kanila ay hindi katotohanan kundi bokabularyo, at kinailangan lamang ang bokabularyo nang lumaon dahil nilusob ang katotohanan nang lumaon.
Ang ikatlong pag-aalangan ay makasaysayan at dapat sabihin nang walang init. Ang teoriya ni Newman ay binuo nang bahagya upang ipaliwanag ang mga aral na hindi tinatanggap ng Ortodoksiya — kabilang ang pangkalahatang hurisdiksyon at ang personal na kawalang-kamalian ng Obispo ng Roma, na ipinahayag noong 1870, at ang Imakuladang Paglilihi, na ipinahayag noong 1854. Hindi hawak ng mga Ortodoksong Kristiyano ang mga doktrinang iyon at sinasabi nila ito nang maraming siglo. Hindi ang teoriya ng pag-unlad ang dahilan ng hindi pagkakasundong iyon, ngunit ito ang balangkas na nagpadali sa paglalarawan sa hindi pagkakasundo.
Hindi lubusang nagkakaisa ang mga teologong Ortodokso rito. May nangangatwirang ang agwat sa pagitan ng maingat na binuong teoriya ng pag-unlad at ng salaysay na Ortodokso ng bumubuklat na pagpapahayag ay mas makitid kaysa sa iminumungkahi ng bokabularyo, samantalang itinuturing ng iba na banyaga ang buong kategorya. Ang sinumang magsasabi sa iyong iisa ang tinig ng tradisyong Ortodokso sa partikular na tanong na ito ay nag-aayos-ayos lamang.
Ang pagbabantay ay hindi pag-uulit
May paraan ng paghawak sa lahat ng ito na tapat sa anyo at patay sa nilalaman: ang panatilihin ang mga pormula at mawala ang bagay na pinoprotektahan ng mga pormula. Hindi ligtas dito ang Ortodoksiya. Si Padre Seraphim Rose, na sumusulat noong dekada 1970 tungkol sa isang kakitiran na nakita niyang lumalago sa mga nagbabalik-loob at sa mga Ortodoksong ipinanganak sa Kanluran, ay itinuring itong tunay na panganib sa halip na kaluwagan.
ang pangunahing panganib ay isang bagay na higit na malalim—ang pagkawala ng lasa ng Ortodoksiya
Padre Seraphim Rose, sinipi sa Hieromonk Damascene, Father Seraphim Rose: His Life and Works (Si Padre Seraphim Rose: Ang Kanyang Buhay at mga Gawa), kab. 63 “Super-Correctness” (St. Herman Press, 2003)
Kung saan nito iniiwan ang nagtatanong
Para sa mambabasang Protestante, marami rito ang magiging pamilyar mula sa hindi inaasahang panig. Ang pagtukoy ng mga Repormador sa kalumaan, ang paghihinala sa mga aral na lumilitaw nang huli nang walang maagang saksi, ang panghihinalang may pananagutan ang Simbahan sa bagay na hindi niya inimbento — mga panghihinala ring ito ng Ortodoksiya, at hindi aksidente ang pagkakadikit. Kung saan naiiba ang Ortodoksiya ay sa paglalagay sa binabantayang bagay sa tuloy-tuloy na buhay ng isang nakikitang Simbahan sa halip na sa teksto lamang, at totoo ang pagkakaibang iyon at hindi dapat pinapakinis.
Ang pag-iingat, kung tamang nauunawaan, ay hindi sistema ng pagtatago ng papel. Mas malapit ito sa ginagawa ng isang pamilya sa isang wika: hindi nagbabago ang balarila, lumalago ang bokabularyo kung kinakailangan, at namamatay ang buong bagay sa sandaling walang nagsasalita nito sa bahay. Lumikha ng mga salita ang mga konsilyo dahil sinasalita ang pananampalataya, at sinasalungat ito, ng mga taong labis na nagmamalasakit. Ang tradisyong tumigil nang magmalasakit ay hindi na sana nangailangan ng homoousios.
Kaya ang huling salita rito ay dapat tungkol sa temperatura sa halip na katumpakan. Ginugol ni Padre Seraphim ang huli niyang mga taon sa pagtatanggol kay Pinagpalang Agustin ng Hipona, na ang mga kamalian tungkol sa biyaya at pagtatalaga ay hindi naman niya ipinagtanggol, laban sa mga manunulat na Ortodokso sa kanyang panahon na nais alisin ang lalaki mismo sa listahan ng mga ama. Sa pagsulat sa isang pari noong Hunyo 1981, ipinaliwanag niya kung nasaan ang kanyang sariling takot.
Kung nabasa mo ito hanggang dito at sa tingin mo ay masyadong konserbatibo ang sagot na Ortodokso, makatwirang tayuan iyon at hindi ka namin pipilitin sa isang artikulo. Halika at tingnan kung ano talaga ang hitsura ng pananampalatayang naniniwalang hindi ito nagbago, sa loob ng isang silid tuwing Linggo ng umaga. Mas mainam ang ganoong paghatol kapag ginawa mula sa loob ng gusali kaysa sa labas nito.
Mas kinatatakutan ko mismo ang malamig na puso ng mga ‘tamang-tama sa isip’ kaysa sa anumang kamaliang matatagpuan mo kay Agustin.
Padre Seraphim Rose, liham ng 26 Hunyo 1981, sinipi sa Hieromonk Damascene, Father Seraphim Rose: His Life and Works, kab. 86 “Orthodoxy of the Heart” (St. Herman Press, 2003)